maandag 18 mei 2015

De Tweede Wereldoorlog in Baarn (4)

door Wim Velthuizen


Dit verhaal vanaf het begin lezen? Klik hier voor deel 1

Dit is geen algemene politieke of economische beschouwing, omdat daarover al veel is gepubliceerd. Hier beperken wij ons tot een aantal lokale gebeurtenissen, opgetekend uit de monden van Baarnaars. Alle genoemde namen zijn echt. De archieven van de Historische Kring Baerne gaven veel informatie. Daarnaast zijn veel boeken en het internet gebruikt om het volgende verhaal te vertellen en een indruk te geven van de leefomstandigheden in Baarn in de jaren 1940-1945. De basis van dit verhaal is ontstaan toen de Historische Kring Baerne een hoofdstuk over de Tweede Wereldoorlog opnam in het boek 1000 jaar Baarn.


Het Duikje

In 1943 begint voor Nederland de Arbeidsinzet: verplicht werken in de Duitse oorlogsindustrie. Om daaraan te ontkomen bouwen enkele jongemannen in de zomer van 1943 bij het Rooms-katholieke herstellingsoord St. Elisabeth in de Lage Vuursche een schuilhut, die ze Het Duikje noemen. Gedurende korte tijd verbergen zich daar verzetsmensen zoals de Baarnaars Bert Kleisen en Jan Karman. Bert, die op de gemeentesecretarie werkte, voorzag onder de schuilnaam Rudi of Hans de ondergrondse van geld, bonnen en waardevolle informatie.

Een ambtenaar van de Crisis Controle Dienst, H.W.Muller, wist (te) veel. Hij had al verschillende Baarnaars verraden en moest geliquideerd worden. Jan Karman was hierbij betrokken en verbleef na de aanslag korte tijd in Het Duikje. Waarschijnlijk door verraad is hij op 19 november 1943 gearresteerd en op 21 februari 1944 in Amsterdam gefusilleerd. Bert Kleisen ontkomt evenmin aan dat lot. Hij wordt op 28 oktober op de Waalsdorpervlakte gefusilleerd. Hun namen staan – samen met een dertigtal anderen - op de plaquette bij het vrijheidsmonument op het Stationsplein. De jongste bewoner is een joodse jongen, Ed Lessing, die daar is gebracht door politieagent Oskam. Twee man een verongelukte Lancaster-Dambuster zijn ook enige tijd in Het Duikje. Ze zouden via de pilotenlijn door België, Frankrijk en over de winterse Pyreneeën vanuit Gibraltar terugkomen in Engeland.



Enkele bewoners van het Duikje in 1943. Zittend v.l.n.r.: Herman Münninghoff, Fred Sutherland en Sidney Hobday.
Staand v.l.n.r. Louis van Tiggelen, Theo Münninghoff, Jaap van Breukelen en Ad van Noord.


Een meisje had zilverwerk gestolen en werd ontslagen. Uit wraak verraadde zij in café De Paddestoel dat er onderduikers in het klooster zaten. Dat leidt tot een razzia van 500 Duitse soldaten van de Feldgendarmerie in het vreedzame dorp Lage Vuursche op de vroege ochtend van 29 december 1943. Omdat het nog donker is weten alle bewoners van het Duikje te ontsnappen. Als de soldaten het snoer vanuit het pomphuisje ontdekken, volgen ze dat en vinden de schuilhut. Alles wordt in blinde woede kort en klein geslagen. Moeder-overste, de rector, conciërge Lamkamp en agent Oskam worden gevangengenomen en naar de Weteringschans in Amsterdam gebracht. Allen komen na enige tijd vrij. Zeventig jaar later bezoekt Herman Münninghof de herdenking in Baarn. Hij is dan de enige nog in leven zijnde Nederlander uit Het Duikje. In 2015, bij het schrijven van dit verhaal, is er nog steeds contact met Ed Lessing (USA) en Fred Sutherland, de Canadese boordschutter van de verongelukte Lancaster. Baarnaars Wim Velthuizen en Chris Jenner maakten een indrukwekkende DVD over de geschiedenis van Het Duikje. De DVD is in het bezit van de Historische Kring Baerne.



Ernst van Kempen

Het kruisje van E. van Kempen.
Hier viel op 25 april 1945 voor volk en vaderland
Ernst van Kempen, oud 22 jaar.
De oorlog liep eigenlijk al ten einde en de Duitsers vorderden (lees: roofden) alles wat van hun gading was. Drank was een gewild artikel. In het welvarende Baarn waren de wijnkelders dan ook niet veilig. In totaal roofde het SD-commando Müller vele honderden flessen drank. Op 25 april 1945 was de wijnkelder van de familie Van Kempen aan de beurt. Na hun bezoek vertrokken de Duitsers met zeker driehonderd flessen. De zoon des huizes, Ernst van Kempen, ging achter de Duitse wagen aan. Fietsen waren gevorderd, dus pakte hij zijn autoped. Ernst deed al enkel jaren koeriersdiensten en observaties voor de verzetsgroep, waarvan ook zijn oudere broer deel uitmaakte. Op de hoek van de Gen. van Heutszlaan en de huidige Julianalaan stopte de auto bij villa Meda. Ernst trok de aandacht van Kriminalsekretär Hermann Seifert en werd gefouilleerd. Snel stak Ernst een prop papier in zijn mond. Daarop werd hij hardhandig gearresteerd en de villa binnen gebracht, de uitvalsbasis van het commando-Müller. Het papier zou de gebruiksaanwijzing van een handgranaat zijn geweest en de Duitsers beseften dat ze een goede vangst hadden gedaan. Die avond kwam een jonge Landwachter daar om sigaretten, wijn en jenever te halen. Hij moest in de tuin wachten en was zodoende getuige van de fusillade van de 21 jarige Ernst. Na de oorlog stond de Landwachter terecht en verklaarde toen: “Ik zag uit de Dienststelle een geblinddoekte persoon komen. Hij was geboeid met de handen op de rug. De kok, Wilhelm Kulla leidde hem naar de overkant het kreupelhout van het bos in en pakte onderweg zijn polshorloge af. Even later hoorde ik schoten. Er liepen twee SD-mannen naar buiten in de richting van de schoten. Wat daar gebeurd is kan ik alleen raden. Ze kwamen terug met scheppen in de hand. De kok liep vrolijk te fluiten.” Na de bevrijding vond men het graf van Ernst. Hij werd herbegraven op het kerkhof van de Nicolaaskerk. De Baarnse scoutinggroep waarvan hij lid was kreeg na de oorlog de naam ‘Ernst van Kempen Groep’.



De gebroeders Van Hamel

Het beeldje 'De Marinier'
voor de gebroeders Van Hamel
De familie van professor J.A. van Hamel van de Prinses Marielaan in Baarn mag hier niet onvermeld blijven. De jongste zoon, Lodewijk (Lodo) was luitenant ter zee bij de Koninklijke Marine. Op de dag van de capitulatie vertrok hij met de motorsloep M47 uit IJmuiden en werkte mee aan de evacuatie van het Engelse leger uit Duinkerken. Aangekomen in Londen vroeg men hem een spionagegroep op te richten in Nederland om militaire gegevens te verzamelen. Op 28 augustus werd hij als eerste geheim agent gedropt bij Hillegom. In korte tijd slaagde hij er in militaire gegevens door te seinen naar Engeland en spionagegroepen op te richten, die nog jaren actief zouden blijven. Op 14 oktober 1940 zou hij met enkele anderen op het Tjeukemeer worden opgepikt door een watervliegtuig om in Londen rapport uit te brengen. De piloot, luitenant Schaper, kon door de mist niet landen, cirkelde een paar keer rond en vloog terug om het de volgende nacht op dezelfde tijd weer te proberen. Het vliegtuig had de aandacht van een foute politieman getrokken. Toen Lodo en de anderen weer aan land kwamen werden ze echter direct gearresteerd en overgebracht naar de beruchte Scheveningse gevangenis, “Het Oranjehotel”. Daar heeft Lodo ondanks de folteringen niets losgelaten. Op 16 juni 1941 werd hij gefusilleerd op de hei bij Bussum. Zijn as is na de oorlog op de Erebegraafplaats bij Overveen bijgezet. Lodewijks broer, Gerard, zette diens werk voort en financierde verzetsactiviteiten. Op 10 augustus 1942 werd hij in zijn ouderlijk huis gearresteerd. Hij stierf op 19 juli 1944 in het concentratiekamp Natzweiler-Struthof aan uitputting en tuberculose. DE gebroeders van Hamel staan vermeld op de plaquette bij het vrijheidsmonument op het Stationsplein in Baarn. Ter herinnering aan zijn zoons liet professor Van Hamel het monument ‘De Marinier’ maken. Het staat aan de Gerrit van der Veenlaan, die vroeger Spoorweglaan heette, maar die werd vernoemd naar een verzetsstrijder, die evenals Lodewijk is begraven op de Erebegraafplaats bij Overveen. Hun zus Mieke verspreidde lange tijd de illegale krant ‘De Koerier’. Dit krantje bevatte berichten, die in de kelder van een boekhandel in de Laanstraat stiekem werden beluisterd en door o.a. Adriaan Repelaer van Driel werden opgetekend. De krant ging via de zogenaamde achtertuinroute naar tien adressen, waaronder de familie van Hamel. Van daaruit werden De Koerier verder verspreid. Na het verlies van haar beide broers is Mieke van Hamel begrijpelijkerwijs gestopt met het rondbrengen van de krant.


Binnenkort in deel 5: 'Jodenvervolging, Dokter Meihuizen'

Eerdere delen van dit verhaal lezen? 

Klik hier voor deel 2
Klik hier voor deel 3

De serie "De Tweede Wereldoorlog in Baarn" is opgetekend door Wim Velthuizen. Gedeeltes van deze serie zijn gepubliceerd in het prachtige boek '1000 jaar Baarn' uitgegeven door de Historische Kring Baerne. Aangezien de ruimte in het boek beperkt was, kon het verhaal slechts deels opgenomen worden in het boek. Het complete verhaal wordt door publicatie van deze serie via de website van Stichting Groenegraf.nl gedeeld, met vriendelijke toestemming van de Historische Kring Baerne. Wij willen hiervoor Wim Velthuizen en de HKB hartelijk danken!

Website Historische Kring Baerne: www.historischekringbaerne.nl

Vragen, opmerkingen of tips? Neem gerust contact op. Uiteraard kunt u groenegraf.nl ook volgen op Facebook en Twitter

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen